Հակաբիոտիկներ
From Armenian Medical Info
Հակաբիոտիկները կամ անտիբիոտիկները (հուն. ἀντί — anti — հակա, βίος — bios — կյանք) դրանք բնական կամ կիսասինթետիկ նյութեր են, որոնք ընկճում են բջիջների (ավելի հաճախ պրոկարեոտների) աճը կամ բերում են նրանց մահվան:
Բնական ճանապարհով ստացված հակաբիոտիկները ավելի հաճախ արտադրվում են ակտինոմիցինների կողմից, հազվադեպ` ոչմիցելային բակտերիաների կողմից:
- Որոշ հակաբիոտիկներ բակտերիաների աճի ու բազմացման վրա ցուցաբերում են ուժեղ ընկճող ազդեցություն, միաժամանակ համեմատաբար քիչ են վնասում կամ ընթանրապես չեն վնասում մակրոօրգանիզմի բջիջները, հետևաբար կարող են օգտագործվել, որպես դեղամիջոցներ:
- Որոշ հակաբիոտիկներ օգտագործվում են որպես ցիտոստատիկ(հակաուռուցքային) պրեպարատներ օնկոլոգիկ հիվանդություններ բուժելու ժամանակ:
Contents |
[edit] Տերմինոլոգիա
Ամբողջությամբ սինթետիկ պրեպարատները, որոնք չունեին բնական անալոգներ և բակտերիաների աճի վրա թողնում էին հակաբիոտիկներին բնորոշ ազդեցություն, ավանդաբար հակաբիոտիկներ չէին անվանում, այլ` հակաբակտերիալ քիմիոպրեպարատներ: Մասնավորապես, երբ հակաբակտերիալ քիմիոպրեպարատներից ծանոթ էին մինայն սուլֆանիլամիդները, ընդունված էր ողջ դասին ավանել "հակաբիոտիկներ և սուլֆանիլամիդներ": Սակայն վերջին տասնամյակներում ուժեղ հակաբակտերիալ քիմիոպրեպարատների` մասնավորապես ֆտորխինոլոնների, հայտանբերման արդյունքում "հակաբիոտիկ" հասկացությունը սկսեց ընդլայնվել և նեկայումս հաչախ է կիրառվում որպես ընդհանուր անվանում:
[edit] Պատնմություն
Հակաբիոտիկների հայտնաբերումը իսկական հեղաշրջում առաջացրեց բժշկության բնագավառում: Առաջին հակաբիոտիկներն էին պեինցիլինը և ստրեպտոմիցինը:
[edit] Դասակարգում
Հակաբիոտիկների և նրանց ազդեցության բազմազանությունը պատճառ հանդիսացան նրանց դասակարգման: Բակտերիալ բջջի վրա իրենց ազդեցությամբ հակաբիոտիկները կարելի են բաժանել երեք խմբի`
- բակտերիոստատիկներ (բակտերիանրեը կենդանի են, բայց ունակ չեն բազմացման),
- բակտերիոցիդներ (բակտերիաները կենդանի չեն, բայց ֆիզիկապես գտնվում են միջավայրում),
- բակտերիոլիտիկներе (բակտերիաները կենդանի չեն, բակտերիալ բջջապատը քայքայված է).
Քիմիական կառուցվածքով դասակարգումը, որը ունի մեծ կիրառություն բժիշկների շրջանում, կազմված է հետւյալ խմբերից`
- Բետտա-լակտամներ, որոնք բաժանվում են երկու խմբի
- Պենիցիլիններ, որոնք արտադրվում են Penicillium բորբոսասնկերի կողմից;
- Ցեֆալոսպորիններ, որոնք ունեն պենիցիլիններին նման կառուցվածք և կիրառվում են պենիցիլինակայուն բակտերիաների դեմ:
- Մակրոլիդներ, ուեն բարդ ցիկլիկ կառուցվածք, ազդում են որպես բակտերիոստատիկներ:
- Տետրացիկլիններ, օգտագործվում են շնչուղիների, միզուղնիերի ինֆեկցիաների բուժման համար, ինչպեսն նաև այնպիսի ծանր ինֆեկցիաների դեպքում, ինչպիսիք են` սիբիրյան խոցը, տուլարեմիան և բրուցելիոզը: Ազդեցությունը բակտերիոստատիկ է:
- Ամինոգլիկոզիդներ, շատ տոքսիկ են, օգտագործվում են արյունավարակների կամ պերիտոնիտների դեպքում:
- Լևոմիցետիններ, որոնց կիրառությունը սահմանփակված է որսկրածուծի վրա ազդեցության պատճառով, բակտերիաների վրա ազդեցությունը` բակտերիոցիդ:
- Գլիկոպեպտիդային հակաբիոտիկներ, խաթարում են բակտերիալ բջջապատի սինթեզը, ազդեցությունը հիմնականում բակտերիոցիդ է, սակայն էնտերոկոկերի, որոշ ստրեպտոկոկերի և ստաֆիլոկոկերի նկատմամբ բակտերիոստատիկ են:
- Լինկոզամիդներ, թողնում են բակտերիոստատիկ ազդեցություն, որը պայմանավորված է ռիբոսոմների կողմից սպիտակուցի սինթեզի խանգարմամբ:
- Հակասնկայի հակաբիոտիկներ, որոնք քայքայում են սնկերի բջջապատը:
[edit] Հակաբիոտիկների ազդեցության մեխանիզմը
Ի տարբերություն հակասեպտիկների, հակաբիոտիկները ունեն հակաբակտերիալ ազդեցություն ոչ միայն արտաքին օգտագործման ժամանակ, այլ կիրառելի են նաև օրգանիզմի կենսաբանական միջավայրերում և կարող են ներմուծվել` պերօրալ, միգմկանային, ներերակային, ռեկտալ, վագինալ և այլ ճանապարհներով:
[edit] Կանսաբանական ազդեցությունը
- Բակտերիալ բջջապատի սինթեզի խանգարում (պենիցիլին, ցեֆալոսպորին, մոնոբակտամններ, վանկոմիցին, ֆլավոմիցին, նիկոմմիցին, տունիկամիցին:
- Բջջապատի ֆունկցիայի խանգարում (նիստատին, գրամիցիդիններ, պոլիմիկսիններ):
- Նուկլեյնաթթուների (ԴՆԹ,ՌՆԹ) կամ նրանց հետ կապված ֆերմենտների սինթեզի ընկճում (ակտիդին, ռուբոմիցին):
- Պուրինների և պիրիմիդինների սինթեզի խանգարում (ազասերին, սարկոմիցին):
- Սպիտակուցների սինթեզի խանգարում (ստրեպտոմիցին, տետրացիկլին, պուրոմիցին).
- Շնչառական ֆերմենտների ապաակտիվացում (անտիմիցիններ, օլիգոմիցիններ, աուրովերտին):
[edit] Կիրառությունը
Հակաբիոտիկները կիրառվում են բակտերիալ միկրոֆլորայի առաջացրած բորբոքային պրոցեսների բուժման և կանխարգելման նպատակով:
Հակաբիոտիկները կիրառում են նաև որպես բիոքիմիական պրեպարատներ, օրինակ` աուրովերտինը կիրառվում է միտոքոնդրիումներում օքսիդացիոն ֆոսֆորիլացման ինհիբիտոր:
[edit] Կիրառման այլ ոլորտներ
Որոշ հակաբիոտիկներ բացի հակաբակտերյալ ազդեցությունը ունեն նաև այլ օգտակար հատկություններ`
- Դոկսիցիկլինը և մինոցիկլինը թողնում են հակաբորբոքային ազդեցություն ռևմատոիդ արթրիտի ժամանակ:
- Նկարագրված են որոշ հակաբիոտիկների իմունոմոդուլացնող(իմունոսուպրեսիվ կամ իմունստիմուլացնող) հատկություններ:
- Հայտնի են հակաուռուցքային անտիբիոտիկներ:
